Pengenalan
Kampung Bukit Mentok merupakan sebuah penempatan lama di daerah Kemaman, Terengganu yang mempunyai sejarah tersendiri dalam perkembangan masyarakat setempat.
Berdasarkan catatan sejarah kampung, kawasan ini mula dibuka sekitar tahun 1925 selepas beberapa keluarga berpindah dari Kampung Nyiur, yang turut dikenali sebagai Teluk Nyiur.
Selain kisah pembukaannya, kampung tersebut terkenal dengan cerita asal nama Bukit Bentuk, peranan tokoh agama Haji Wan Muda bin Wan Jusoh, pembangunan masjid secara gotong-royong serta perkembangan seni silat.
Walau bagaimanapun, sebahagian maklumat mengenai kampung ini berasal daripada cerita lisan. Oleh itu, kisah tersebut lebih sesuai dilihat sebagai warisan masyarakat dan bukan keseluruhannya sebagai fakta sejarah yang telah disahkan melalui rekod rasmi.
Kampung Bukit Mentok dipercayai dibuka sekitar tahun 1925 oleh beberapa keluarga dari Kampung Nyiur, dengan Wan Jusoh dan Haji Wan Muda antara nama utama yang dikaitkan dengan pembukaannya. Nama asal kampung ini dipercayai Bukit Bentuk, merujuk kepada bentuk bukit yang dikatakan menyerupai seekor naga sebelum sebutannya berubah menjadi Bukit Mentok. Haji Wan Muda bin Wan Jusoh pula dikenang sebagai tokoh agama yang mengajar di masjid dan menjadi tempat rujukan masyarakat setempat.
Asal Nama Bukit Bentuk
Menurut cerita masyarakat setempat, nama asal kampung ini ialah Bukit Bentuk.
Nama tersebut dikaitkan dengan bentuk sebuah bukit yang dikatakan menyerupai seekor naga apabila dilihat dari sudut tertentu. Kepala naga itu dipercayai berada di Bukit Ali, manakala bahagian ekornya berakhir di kawasan Masjid Bukit Mentok.
Satu lagi versi menceritakan bahawa Haji Wan Muda melihat bentuk bukit tersebut ketika menyusuri sungai dengan perahu. Daripada pandangan itulah kawasan tersebut dikatakan dinamakan Bukit Bentuk.
Seiring perubahan sebutan dalam kalangan penduduk, nama Bukit Bentuk akhirnya berubah menjadi Bukit Mentok.
Walau bagaimanapun, sebab sebenar perubahan sebutan tersebut tidak dapat dipastikan dan masih menjadi persoalan dalam catatan sejarah kampung.
Kegiatan Ekonomi Penduduk Terdahulu
Pada peringkat awal pembukaan kampung, kebanyakan penduduk bekerja sebagai petani.
Antara tanaman utama yang diusahakan ialah:
- Padi
- Getah
- Jagung
- Durian
- Tanaman makanan lain
Padi menjadi antara tanaman terpenting kerana digunakan sebagai sumber makanan utama penduduk. Getah pula membantu memberikan pendapatan tunai kepada keluarga.
Selain bertani, penduduk turut menjalankan pelbagai pekerjaan sampingan seperti mencari rotan, mengambil batu kelikir, membuat atap, memarut sagu dan menghasilkan tikar daripada daun mengkuang.
Ada juga keluarga yang menternak lembu dan ayam. Pada masa yang sama, hanya sebilangan kecil penduduk terlibat dalam perniagaan kedai runcit.
Udang Galah dan Hasil Sungai
Kedudukan kampung yang dikelilingi sungai turut memberikan sumber makanan kepada penduduk.
Udang galah Kampung Bukit Mentok dikatakan pernah terkenal di Kemaman kerana isinya yang segar. Penduduk menangkapnya menggunakan jala, pancing, rawai, serampang dan pukat belat.
Namun begitu, udang galah ketika itu belum mempunyai nilai komersial yang tinggi. Harga yang rendah serta ketiadaan peti sejuk menyebabkan hasil tangkapan sukar disimpan untuk tempoh lama.
Selain udang galah, penduduk turut menangkap ikan baung, ikan ubi dan ikan tapah.
Kegiatan tersebut menjadi sebahagian daripada kehidupan harian, walaupun bukan semua hasil sungai dijual kepada orang luar.
Pembinaan Masjid Secara Gotong-royong
Masjid memainkan peranan besar dalam perkembangan Kampung Bukit Mentok.
Masjid pertama dipercayai dibina pada tahun 1936 menggunakan kayu. Pembinaannya dilakukan melalui usaha gotong-royong serta sumbangan wang dan bahan binaan daripada penduduk kampung.
Tapak masjid pertama dikatakan berada berhampiran kediaman Wan Jusoh. Namun, keadaan banjir menyebabkan tapak tersebut terpaksa dipindahkan ke kawasan yang lebih tinggi.
Pada tahun 1984, sebuah masjid baharu dibina bagi menggantikan masjid lama. Kemudian, sekitar tahun 1988, kerajaan membina bangunan masjid daripada batu di tapak yang digunakan hari ini.
Perubahan tapak masjid menunjukkan bagaimana keadaan muka bumi dan banjir mempengaruhi pembangunan kampung.
Haji Wan Muda bin Wan Jusoh
Antara tokoh yang paling banyak disebut dalam sejarah Kampung Bukit Mentok ialah Haji Wan Muda bin Wan Jusoh.
Catatan tersebut menyatakan beliau berasal daripada keturunan Patani. Selepas melalui beberapa kawasan termasuk Dungun, beliau kembali ke Kemaman dan berulang-alik antara Kampung Nyiur dengan Kampung Bukit Mentok.
Beliau dikenali kerana pengetahuan agama dan peranannya sebagai tempat rujukan masyarakat.
Selain mengajar kitab di masjid, Haji Wan Muda turut memberikan peluang kepada individu lain yang berpengetahuan agama untuk menjadi imam, menyampaikan khutbah dan mengajar penduduk.
Pada ketika elektrik masih belum tersedia, aktiviti pengajian di masjid dijalankan menggunakan cahaya pelita.
Melalui pendekatan tersebut, Kampung Bukit Mentok kemudiannya dikenali sebagai kawasan yang mempunyai ramai guru dan individu berpengetahuan agama.
Warisan al-Quran Tulisan Tangan
Sejarah keluarga Haji Wan Muda turut dikaitkan dengan sebuah al-Quran tulisan tangan yang dikatakan berusia kira-kira 300 tahun.
Menurut cerita yang diwariskan, al-Quran tersebut dibawa dari Patani oleh Lebai Saras sebelum dijaga oleh keturunannya.
Catatan yang sama turut menyebut kewujudan sebilah pedang yang dikaitkan dengan Haji Abdul Rahman Limbong.
Walau bagaimanapun, usia, pemilikan dan latar sebenar kedua-dua bahan warisan tersebut memerlukan pengesahan lanjut daripada pakar manuskrip atau institusi sejarah.
Perkembangan Seni Silat
Selain pendidikan agama, Kampung Bukit Mentok pernah mempunyai kegiatan persilatan yang aktif.
Antara guru silat yang disebut ialah Haji Mat dan Haji Manan. Kedua-duanya dikaitkan dengan pengajaran Silat Gayung.
Haji Mat dikatakan mempunyai ramai anak murid dan dikenali kerana kebolehannya menggunakan senjata serta membuat persembahan di gelanggang.
Dua aliran yang disebut dalam catatan kampung ialah:
- Silat Gayung
- Silat Sendeng
Persilatan ketika itu bukan hanya digunakan untuk mempertahankan diri. Sebaliknya, latihan turut menekankan disiplin, adab, penghormatan terhadap guru dan hubungan dalam komuniti.
Banjir Besar Tahun 1975
Kampung Bukit Mentok juga mempunyai sejarah berkaitan banjir.
Menurut catatan yang dikongsikan, antara banjir paling buruk berlaku pada tahun 1975. Air dikatakan menenggelami kawasan dari Kampung Bukit Mentok hingga berhampiran kawasan Caltex Kemaman.
Sekolah dan balai raya digunakan sebagai pusat pemindahan. Namun, kemudahan pada ketika itu masih terhad sehingga keluarga yang berpindah diminta membawa peralatan memasak sendiri.
Air banjir naik dengan cepat sehingga ke paras dada dan mengambil masa kira-kira seminggu untuk surut.
Bencana tersebut menyebabkan kerosakan harta benda dan turut mempengaruhi pemilihan tapak pembangunan yang lebih tinggi, termasuk lokasi masjid.
Mengapa Sejarah Kampung Bukit Mentok Penting?
Sejarah Kampung Bukit Mentok memperlihatkan bagaimana sebuah komuniti berkembang melalui kerjasama penduduk.
Pembukaan tanah, pertanian, pembinaan masjid dan pengajaran agama dilakukan dalam suasana kemudahan yang masih terhad.
Pada masa yang sama, seni silat, cerita asal nama dan barangan warisan membantu membentuk identiti kampung.
Antara perkara utama yang menjadikan sejarahnya bernilai ialah:
- Pembukaan kampung sejak sekitar 1925
- Perpindahan penduduk dari Kampung Nyiur
- Asal nama Bukit Bentuk
- Peranan Haji Wan Muda dalam pendidikan agama
- Pembinaan masjid secara gotong-royong
- Kegiatan pertanian dan hasil sungai
- Perkembangan Silat Gayung dan Silat Sendeng
- Pengalaman menghadapi banjir besar 1975
Tips Mengenali Sejarah Kampung
Bagi yang ingin mengkaji Kampung Bukit Mentok dengan lebih mendalam:
- Dapatkan cerita daripada penduduk dan waris keluarga lama.
- Bandingkan beberapa versi sebelum membuat kesimpulan.
- Bezakan cerita lisan dengan fakta yang mempunyai dokumen rasmi.
- Minta izin sebelum mengambil gambar barangan warisan.
- Hormati kawasan masjid, tanah perkuburan dan kediaman penduduk.
- Rekodkan nama individu, tarikh dan sumber setiap perkongsian.
Langkah tersebut penting kerana sesetengah bahagian sejarah kampung mempunyai lebih daripada satu versi.
Video Rujukan
Untuk mendapatkan gambaran yang lebih jelas, tonton video daripada TikTok Sekmung yang berkaitan dengan topik ini.
